(فەیسبووك) كاتبەسەربردن یان كەڵكوەرگرتن؟

شنۆ میهرپەروەر

ماڵپەڕی كۆمەڵایەتیی (فەیسبووك) كە ئێستا بە یەكێك لە گەورەترین و باشترین ماڵپەڕە كۆمەڵایەتییەكان لە جیهان دادەنرێت، مانگی شوباتی 2004 دەستی بە چالاكییەكانی كرد. ژمارەی بەشداربووانی ئەم ماڵپەڕە گەییشتە 500 ملیۆن كەس كە نزیك بە 150 ملیۆن كەس لەو ئەندامانە لە ڕێگەی مۆبایلەوە پێوەندی بە (فەیسبووكە)ـوە دەگرن و دەڵێن ئەگەر (فەیسبووك) وڵات بووایە، پاش چین و هیندوستان، زۆرترین ڕێژەی بەشداربووی خەڵكی تێدا دەبوو. بە پێی گوتەی مافناسان، 20%ـی ئەو تەڵاق و جیابوونەوانەی كە لە بەریتانیا ڕوو دەدەن، بە هۆی (فەیسبووكە)ـوەیە كە دەرەتانێكیان بۆ دێتە پێش و كاریگەریی نەرێنی دەكاتە سەر پێوەندیی ژیانی هاوبەشیان.

ئەوەی مەبەستی منە، بەشداربووانی كوردە لە كوردستان كە بە گشتی ماوەیەكی كەمە خوویان پێوە گرتووە. ڕاستە و نكۆڵی لەوە ناكرێت كە دنیا ئێستا بووەتە گوندێكی بچووك و تەكنەلۆژیا وا پێشكەوتووە هەموو خەڵكی جیهانی لێك نزیك كردووەتەوە، ئەم ماڵپەڕە لەگەڵ ئەوەی كە كۆمەڵێك دەستكەوتی باش و بەنرخی هەبووە، لایەنی نەرێنیشی هەبووە و هەیە.
لەگەڵ ئەوەی كە لە (فەیسبووك)ـدا ئاگاداری هەموو ڕووداوەكانی ڕۆژ، هەواڵی هاوڕێكانت و ڕۆژی لەدایكبوونیان و وێنە و گرتە ڤیدیۆییەكان و هەواڵەكانی ڕۆژ.. دەبیت، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا هەندێك كەس بۆ ناشیرینكردنی ڕووی خەڵكی و هاوڕێكانیان، لەژێر ناوی جۆراوجۆر و نەناسراو و بە وێنەی كەسانی دیكەوە خۆیان لەم ماڵپەڕەدا ناونووس دەكەن و داوای هاوڕێیەتی دەكەن، بە تایبەتی لەگەڵ كچان و بە گشتیی ڕەگەزی مێینە.
ئەوەی جێگەی داخ و ناڕەحەتییە، زۆربەی ئەو كەسانەی كە نییەتی باشیان نییە، بە ناوی خانمان و بە وێنەی جوان و سەرنجڕاكێشەوە داوای هاوڕێیەتی دەكەن. لە هەواڵێكدا خۆێندمەوە كە زانایان و دەستەی فەتوای (ئەزهەر)، كەڵكوەرگرتن لە (فەیسبووك)ـیان بە هۆیەكی گرنگ زانی بۆ جیابوونەوە و خیانەتی هاوسەری و لە ڕووی ئایینیشەوە حەرامیان كرد. لە ڕاستیشدا نەك لە كۆمەڵگەی كوردیدا كە تەمەنی ئەم ماڵپەڕە زۆر نییە، بەڵكوو لە زۆربەی كۆمەڵگەكانی دیكەیشدا ئاكامی باشی نەبووە و ئاسەواری خراپی لێ كەوتووەتەوە. من ناڵێم ماڵپەڕێكی خراپە و نابێت بە كاری بهێنین، بە پێچەوانەوە دەتوانین لەمەی كە هەیە، زیاتر و باشتر بۆ خزمەتی كۆمەڵگەكەمان و فەرهەنگ و كولتوورەكەمانی بە كار بهێنن و كەڵكی زیاتری لێ وەربگرین. با هەوڵ بدەین ئاستی ڕۆشنبیریی خۆمان و هاوڕێكانمان بەرینە سەر، با ئیتر بەس بێت ناو و ناتۆرە و قسەی ناشیرین و لەژێر ناوی خوازراودا خۆناساندن. بۆ ماوەیەكی كاتی كاتبەسەربردن بۆ و لە پێناو چیدا؟

ژمارە 856 رۆژنامەی هەولێر رێكەوتی 29/8/2010

پڕۆژە یاساكانی پەرلەمان جێگەی دڵخۆشین

 شنۆ میهرپەروەر

شاراوە نییە كە خەتەنەكردنی كچان و ئافرەتان كۆمەڵێك كێشەی پێوەندیدار بە جیابوونەوەی خێزانی كە لەودا مافی ژنان پێشێل كراوە، بە دواوە بووە، ساڵانەیش ژمارەیەكی بەرچاوی ئافرەتانی كوردستان لە ئاكامی ئەو توندوتیژییە خێزانییەوە دەبنە قوربانی و ڕێكخراوەكانی پاراستنی مافی ئافرەتانیش نەیانتوانیوە چارەیەك بۆ ئەم كێشەیە بدۆزنەوە و بە بڕوای من ئەوەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە یاسایەك لە پشت ئەم بیرۆكەوە نەبوو.

لە لایەن لیژنە جیاجیاكانی پەرلەمانی كوردستانەوە، تاوتووی دوو پڕۆژیاسا كرا، لەوانە: پڕۆژە یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی ناو خێزان و یاسای خەتەنەكردنی كچان.

دیارە هێشتا یاساكە بە باشی دانەڕێژراوە و پێداچوونەوە و لێوردبوونەوەی زۆری تێدا ماوە بكرێت، دەبێ ڕا و بیروبۆچوونی پسپۆڕان و شارەزایانی بواری كۆمەڵناسی و دادوەران و مامۆستایانی زانكۆ و تێكۆشەرانی بواری خێزان وەربگیرێت، بەڵام وەك لە ڕاپۆرتەكاندا باس كراوە، باس لە مافی منداڵ نەكراوە تەنیا لە كاتی جیابوونەوەی دایك و باوك باسی لە پاراستنی مافەكانی منداڵ كردووە. منداڵ گەورەترین گرفتە پاش لێكترازانی شیرازەی بنەماڵە كە چارەنووسی چی بەسەر دێت؟ ئایا منداڵ ئەو مافەی پێ دراوە كە لە سۆز و مێهری دایك و باوك بێبەش نەبێت پاش جیابوونەوەی دایك و باوكی؟

خەتەنەكرنیش بۆ خۆی گەورەترین ڕوانینی چەوتی لە لایەن ڕێكخراوە بیانییەكانەوە بۆ سەر كۆمەڵگەی كوردی دروست كردووە و وێڕای زیانە قەرەبوونەكراوەكانی كە ئافرەتان قوربانیی ئەم نەریتە چەوتەن.
ئەم دیاردەیە لە زۆربەی ناوچەكانی كوردستاندا هێشتا هەر باوە، سەرەڕای كۆمەڵێك سزا و قەید و بەند، بەڵام دەكرێ جارێكی دیكە لەسەر ئەم مەسەلانە هەڵوەستە بكرێت و سزای توندتر لەوەی كە تا ئێستا داڕێژاوە، پێرۆ بكرێن و تاوانبارانیش بە سزای شیاوی خۆیان بگەن، چونكە بەڕێوەچوونی ئەم دیاردەیە نەك یارمەتی بە مانەوە و بەهێزكردنی ئەم نەریتە دەدات، بەڵكوو سیما و ڕووخساری كۆمەڵگەكەیشمانی پێ ناشیرین دەكرێت، تەنانەت باس لەویش دەكرێت كە سزا بۆ ئەو كەسانەیش دیاری بكرێ كە پێشنیازی خەتەنەكردنی ئافرەتان دەكەن، هەر چەند ئەمە هێشتا لە بواری پڕۆژەدایە و نەچووەتە واری جێبەجێكردنەوە، بەڵام بۆ خۆی دڵخۆشكەرە.

كەوابوو با ئێزن نەدرێت پەرە، یان یارمەتی بە مانەوەی كولتوور و نەریتێكی سواو و دواكەوتووانە بدرێت كە نە ڕیشەی ئایینی هەیە و نە لایەنی تەندروستیشی تێدا ڕەچاو كراوە. بۆ گۆڕینی نەریتێكی كۆمەڵایەتیی ڕیشەدار، پێویستی بە دەركردنی یاسایەكی پتەو و قایم هەیە و دەبێ بە كردەیی ئەو یاسایە جێبەجێ ببێت.

ژمارە  846 یەكشەممە 15/8/2010

 

ژن و خەباتی ڕاگەیاندن

شنۆ میهرپەروەر

بێگومان كاركردن لە بواری ڕاگەیاندندا شتێك نییە بە ڕۆژێك و دووان بە دەست بێت، ماندووبوون و حەز و هۆگریی بە كاری ڕاگەیاندنی دەوێت و لە هەموو گرنگتر بڕوابەخۆبوون و خوێندنەوەی بەردەوام و دانەبڕان لە ڕووداوەكانی ڕۆژی دەوێت.

هەمیشە ئەو قسەیە دەكرێ كە ڕاگەیاندن بۆ ئافرەت كارێكی قورس ‌و زەحمەتە، دەپرسم بە ڕاست وایە؟

بە هۆی مێژووی كورتی ڕاگەیاندنی كوردی لە چاو مێژووی ڕاگەیاندنی وڵاتانی دراوسێ و ناوچە و ئەزموونی كەمتر لەو بوارەدا و هەروەها ڕێژەی كەمتری ژنانی ڕاگەیەندكار، هەندێك ئەركی ژنانی قورستر كردووە، دیارە لە سەرووی هەموویانەوە كۆمەڵێك دابونەریت لە كۆمەڵگەكەماندا هەن كە بوونەتە كۆسپ و لەمپەر لە بەردەم گەشەی ژناندا، بەڵام دەبێ ئەوەیش بڵێم دیسانەوە ئەوانەی باسم كردن ناتوانێ بە تەواوی پێش بە پێشكەوتنی ژنان بگرێت ئەگەر ژنان بۆ خۆیان ئیڕادە بكەن و بیانەوێت.

بە داخەوە دەبێ ئەوەبش بڵێم ئێمەی ژنانیش لەو بوارەدا زۆر كەمتەرخەمین و بە پێی پێویست لە دەرفەتەكان كەڵك وەرناگرین و كەمتر هەوڵی خۆپێگەیاندن دەدەین.

ئەركی ڕاگەیاندنكاران و بە تایبەت بێژەر و پێشكەشكار ئەركێكی زۆر قورسە، چونكە دەبێ بتوانێ بە پشتبەستن بە توانا و لێهاتوویی خۆی، ببێتە ئەڵقەی پێوەندیی بینەر و دەستگەی ڕاگەیاندن.

ڕەنگە لە كۆمەڵگەی ئێمەیشدا بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە بێژەر و پێشكەشكاری ئافرەت كەمترە، ئەركێكی قورستری لەسەرشان بێ، لەم حاڵەتەدا سەركەوتنی بێژەر و پێشكەشكاری ئافرەت بۆ ئاستی خوێندەواری و ڕۆشنبیری و لە هەمان كاتدا بڕوابەخۆبوون دەگەڕێتەوە.

بینەران یەكدەست نین و هەموویش وەكیەك بیر ناكەنەوە، لە لایەك زۆر كەس هەیە ئاستی زیرەكی و وریایی و ڕۆشنبییری بێژەریان بۆ گرنگە و ئەم خاڵانە دەكەنە پێوانە بۆ سەركەوتن و لاوازیی بێژەر و بینەری زۆریشمان هەیە كە زیاتر ڕووخسار و شێوازی جلوبەرگی بێژەریان بۆ گرنگە. پێم وایە ئەم دیاردەیەیش تەنیا لە كوردستان نییە، بەڵكوو لە زۆربەی كۆمەڵگەكاندا كەم تا زۆر دەبینرێت.

دەمەوێ بێژم لەملا و ئەولا كە دەبیسییەوە كەسانێك دەیانەوێ كەسایەتیی ئافرەتە ڕاگەیاندنكارەكان بشكێنن و خەوشداریان بكەن، تۆ بۆ خۆت دەخەیتە ڕیزی ئەو كەسانە؟ بۆ دەتەوێ پەرە بە بەردەوامبوونی ئەم كولتوورە ناحەزە بدەی؟ تاكەی دەبێ دەست لە قسە و قسەڵۆك هەڵنەگرین و لە دۆخی چەقبەستووییدا بمێنینەوە؟

ئێمەی ژنە ڕاگەیاندنكارەكان نابێ دڵسارد ببینەوە و كۆڵ بدەین، دەبێ بە هاتنەمەیدانی بەردەوامی خۆمان و خەبات لە پێناو بەدەستهێنانی مافەكانمان و خۆپێگەیاندن و وەرگرتنی ئەرك و بەرپرساەتی، ئەو ڕاستییە زیاتر بسەلمێنیننەوە كە ژن بەهەق نیوەی كۆمەڵە.

1~8~2010 ژماره‌  836 ی رۆژنامه‌ی هه‌ولێر

 

ئەمە ڕێز و خۆشەویستییە یان...؟

ئەمە ڕێز و خۆشەویستییە یان...؟
 شنۆ میهرپەروەر

(مەرزییە، لەیلا عەلەوی، عارەب عوسمان، وەنەوشە، مۆنیكا، كەریم كابان...).
ئەمانە ناوی كەسانێكی هونەرمەند و دیارن كە لە كۆمەڵگەكەماندا خۆشەویستن، بۆ وای لێ هاتووە كە ناویان لەسەر ئۆتۆمبێلەكان دابنرێت؟
یان ناوی كەسایەتییەكانمان لەسەر مۆبایل و... دابندرێت.
لە مێژە ئەم پرسیارەم بۆ هاتووەتە پێش كە ئایا ئەم دیاردە نوێیە تەنیا لای ئێمە باوە یان لە كۆمەڵگە توركی و فارسی و عەرەبییەكانیشدا بوونی هەیە؟
ئەمە ڕێزگرتنە لە كەسایەتییە سیاسی، فەرهەنگی و هونەرییەكان؟
ئەمە خۆشەویستی دەربڕینە بۆیان، یان تەنیا بۆ بەسەربردنی كات و ڕابواردن دەخرێتە سەر زاری خەڵكییەوە؟
ئەگەر ئەمە ڕێزگرتن و خۆشەویستی و ئەمەكناسیی بێ بەرانبەریان، خۆ زۆر شێوە و مێتۆدی و ڕێكاری دیكە هەیە كە بگیرێتەبەر بۆ ئەوەی دەربڕی ئەم هەستە بێت؟
ئەم ناوداتاشینە لە لایەن چ كەسانێكەوەیە و سەر بە چ گرووپێكی فیكرین؟
ئەمانە كێن و سەر بە چ و چین و توێژێكی كۆمەڵن و لە چ ئاستێكی كۆمەڵایەتیدان و مەبەستیان لە بڵاوكردنەوەی ئەم وشانە بەسەر خەڵكیدا چییە؟
ئەوانەی داتاشەری ئەم بیرۆكەیەن، جا مەبەستدار یان بێ مەبەست، ئاگایانە بێ یان نائاگایانە، بۆ ئێمە پەرەپێدەری ئەم دیاردەیە بین؟
مرۆڤ زۆر لەوە گەورەترە و بە بایەخترە كە ناوی كەرەستەیەكی ڕۆژانە و بەكارهێنی وەك ئۆتۆمبێل و مۆبایلـی لەسەر دابندرێت. هەمیشە ئێژم ئەگەر نەتوانین پێشی ئەم دیاردەیە "بە ڕای من ناشیرینە" بگرین، بۆ كەسانی ڕۆشنبیر و تێگەییشتوو و پێگەییشتوو پەرە بەم دیاردە دەدەن، یان شوێنكەوتەی ئەو جۆرە كەسانە دەبن.
ئەوەندەی پرسیارم كردبێت، لە وڵاتانی دراوسێی كوردستان، ئەم ناو و نازناوانە كەمتر بوونی هەیە یان هەر بوونی نییە.
ئەمە و زۆر دیاردەی دیكە، پێم وایە دیاردەیەكی شارستانی نین و كۆمەڵگەی كوردستان لە كاروانی شارستانیبوون و مەدەنییەت دوادەخات. 

ژمارە 826 ی رۆژنامەی هەولێر 18/7/2010

بە هەنگاوەكانی داهاتوو گەشبینم

شنۆ میهرپەروەر

كە باس لە گەشە و پێشكەوتنی نیشتیمان، لە هەنگاوی بە كردەوە و دەستكەوتی بە نرخ، كە باس لە پڕۆسەی دێمۆكراسی لە هەرێمی كوردستان دەكرێ سەرەڕای تەمەنێكی كورت بە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی ناوچە كە بووەتە نموونەیەك و گەشەسەندنێكی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، بە دەست خۆم نییە گەز گەز باڵای پێ دەكەم و پێی سەربەرز دەبم.

لە خولی پێشووی پەرلەماندا، لیژنەیەك هەبوو بە ناوی كاروباری ئافرەتان و منداڵ و خێزان، دوای تێبینی و سەرنجی پەڕلەمانتاران، پێشنیاز كرا ناوی لیژنەكە وەك خۆی بمێنێتەوە، بەڵام بە جیاوازییەك كە ببێتە لیژنەی داكۆكیكردن لە مافەكانی ژنان و ئافرەتان. ئەمە لە خۆیدا نیشانەی جوڵەیەكی جیددییە لە بزووتنەوەی ژناندا و وەك هەنگاوێكی پۆزێتیڤیش سەیر دەكرێت.

بەشداریكردنی بەرچاوی ژنان لە پەرلەماندا، سەرەڕای جیاوازیی ئایدیا و ڕوانگە، كاتی ئەوە هاتووە كە ژنان و ئافرەتە پەرلەمانتارەكانیش لە چوارچێوەی فراكسیۆنێكدا پڕوگرامەكانی خۆیان سەبارەت بە پرسی ئافرەتان گەڵاڵە بكەن و قورسایی و كاریگەریی خۆیان لەم پێوەندییەدا نیشان بدەن.

هەنگاوی جیددی و بە كردەوەی سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیرانی پێشوو بەڕێز (نێچیرڤان بارزانی) لە پێناو نەهێشتنی توندوتیژی و چەسپاندنی بنەماكانی دیموكراسی و دادپەروەری و یەكسانیی ڕەگەزی بەرێزەوە لە دیرۆكی بزووتنەوەی ژنی كورددا باس دەكرێت.

بەڕێزیان بەڵێنی دا كە هەم لە ڕووی یاسایی و هەم لە ڕووی چالاكیی كۆمەڵگە، حكوومەت كار بۆ باشتركردنی دۆخی ژنان بكات. بۆ دەستەبەركردنی ئەم دروشمە و بە یاساییكردنی پێویستی بە هاوكاریی هەمەلایەنە هەیە.

هەفتەی ڕابردوو بەڕێوەبەرایەتیی بەدواداچوونی توندوتیژیی دژی ژنان لە سلێمانی یادی سێ ساڵەی دامەزراندنی كردەوە و لەوێدا ئامارێك بڵاو كرایەوە وێڕای باس لە كاری ئەو سێ ساڵە، بەدواداچوونی كردووە بۆ هەزار و 331 فایلی تایبەت بە كێشە و گرفت و پرسی ژنان لەو شارە.

لە ماوەی ئەم سێ ساڵەدا چەندین خول بۆ بردنەسەری ئاستی هۆشیاری و ڕۆشنبیرییش بۆ ژنان كراوەتەوە. ئەمەیش ئاكامی ئەو هەوڵ و هەنگاوە گرنگەی كاك (نێچیرڤان)ـە كە هەفتەیەك ناودێر كرا لە ژێرناوی “بەڵێ بۆ یەكسانیی ڕەگەزی، نا بۆ توندوتیژی”و سەرجەم پارێزگاكانی دهۆك و سلێمانی و هەولێری گرتووەتەوە.
 یەكشەممە 11/7/2010 ژمارە 821 ی رۆژنامەی هەولێر

بوومەلەرزەی بێدەنگ

شنۆ میهرپەروەر

هەندێک جار لە هەواڵەکاندا دەبیسین کە ئەوەندە کیلو یان ئەوەندە‌گرامە ماددەی بەنگەمەنی لە فلانە سنوور دەستی بەسەردا گیراوە و چەندین کەس لەم پێوەندییەدا گیراون.

ئەم هەواڵە دڵتەزینانە نیشانەی ڕاستییەکن، ئەویش ئەوەیە کە کۆمەڵگەی کوردستانیش وەک هەموو کۆمەڵگەكانی دیكە جیهان، لە بەردەم هەڕەشەی ئەم ماددە مالوێرانکەرانەدایە.

هەرچەند هێشتا بەنگەمەنییەكان لە کوردستاندا بۆ زۆر کەس نامۆ و نەناسراون، بەڵام دەبێت بزانین کە زەنگێکی مەترسیدارە کە پێویستە هەموو لایەک بە وشیارییەوە لەگەڵ ئەم دیاردە دزێوە کە جیهانی تەنیوەتەوە، ڕەفتار بکەین.

ئەمڕۆ لەگەڵ سێ قەیرانی جیهانی: هەژاری، زۆربوونی ڕێژەی دانیشتووان و فەوتانی ژینگە، بابەتی بەنگەمەنییەكان وەک چوارەمین و گەورەترین قەیرانی هەزارەی سێیەم چاو لێ دەکرێت.

بە پێی ئامارەکانی ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان، زیاتر لە 170 وڵاتی جیهان لەگەڵ ئەم کێشەیە بەرەوڕوون. داهاتی سەرسووڕهێنەری ئەم ماددەیە، لە تەنیشت داهاتی بەرچاوی بازرگانیکردن بە کەرەستەی سەربازی، فرۆ‌شتنی نەوت و هەروەها داهاتی گەشتوگوزار، وەک یەکێک لە پیشەسازییە نایاساییە‌کان لە ئاستی جیهانیدا پێگەیەکی تایبەتی بۆ خۆی دەستەبەر دەکات.

ئاسەوارەکانی بەکارهێنانی وەک چوارەمین هۆکاری مردنی خەڵک باسی لێوە دەکرێت، کەوابوو ئەو ماددەیە بوومەلەرزەیەکی بێدەنگە، لەگەڵ ئەوەیدا کە بێدەنگە، بەڵام ڕووخێنەرە و هۆکاری سەرەکیی تێکدانی شیرازەی بنەماڵە و کۆمەڵگەیە.

هەرێمی کوردستان زۆر مەترسی لەسەرە، دەتوانم بڵێم یەکێک لەو مەترسییانە بڵاوبوونەوەی ئەم بەڵا ماڵوێرانکەرەیە بە هۆی کەسانی نابەرپرس و بێوێژدانەوە. ئەم کارە بە مەبەستی تووشکردنی لاوان و گەنجانی کوردستان و هەروەها هەوڵدان بۆ تێکدانی شیرازەی بنەماڵە و لە ئاکامدا نەخۆشکردنی کۆمەڵگەکەمان ئەنجام دەدەرێت.

پێم وایە ئاگاداربوون لە هۆکار و دەرەنجامە کارەساتبارەکانی بەنگەمەنییەكان، بە شێوەیەکی زانستی و هۆشیاریی خەڵک لەم بارەیەوە، دەتوانێ ببێتە فاکتەرێکی بەهێز بۆ پێشگیری لە بڵاوبوونەوەی ئەم ماددەیە. بێگومان دەستگەكانی ڕاگەیاندن دەتوانن لەم بارەیەوە ڕۆڵی بەرچاوی خۆیان بگێڕن.

بە درێژایی مێژوو، گەلی کورد لە بەرانبەر دوژمنانیدا پارێزگاری لە نیشتیمانی خۆی کردووە، دەبا ئێمەیش هەموومان، ڕۆڵەکانی کوردستانی خۆشەویست لەم مەرگە شاراوەیە بپارێزین. 

یەكشەممە رێكەوتی 4/7/2010 رۆژنامەی هەولێر 816

ڕاگەیاندن و توندوتیژی

 
     
  شنۆ میهرپەروەر
ئایا سیستمی پەروەردە و ڕاگەیندنەكان تا چەند كاریگەری لەسەر وشیاركردنەوەی منداڵان و مێرمنداڵان هەیە لە زیانەكانی هێندێك لە بەرنامە تەلەڤزیۆنییەكان كە پەرە بە دیاردەی توندوتیژی دەدەن؟ ئایا ئەندامانی بنەماڵە تا چەند بایەخ بەم پرسە دەدەن و هانی منداڵەكانیان دەدەن كە چاو لە بەرنامەی توندوتیژ نەكەن؟
تەلەڤزیۆن دەتوانێ هۆكارێكی كاریگەر بێ لە پێكهێنانی گۆڕانكاریی لە هەڵسوكەوتی بینەردا.

بە داخەوە زۆربەی پڕۆگرامی تەلەڤزیۆنەكان (تەنیا مەبەستم تەلەڤزیۆنەكانی هەرێمی كوردستان نییە)، پەرەپێدەری توندوتیژین. بە لێكوڵینەوەیەك دەربارەی كاریگەریی ئەم جۆرە پڕۆگرامانە لەسەر منداڵان و مێرمنداڵان، دەركەوتووە كە وا لە منداڵان دەكات لە توندوتیژیی نەترسێن و بەرەبەرە قبووڵی دەكەن كە توندوتیژیی ڕێگەیەكە بۆ چارەیی كێشەكان و هەروەها هەوڵ دەدەن لاسایی ڕەفتاری توندوتیژ بكەنەوە.

چاولێكردنی توندتیژی لە ڕێگەی تەلەڤزیۆنەوە دەبێتە هۆی هەستی هەڵچوون لە منداڵاندا، تەنانەت هێندێك جار چاولێكردنی بەرنامەگەلی ئەوتۆ (توندوتیژ) دەبێتە هۆی پەرەپێدانی زیاتری هەستی هەڵچوون لە منداڵاندا.

ئەو منداڵانەی كە بە بەردەوامی چاو لە بەرنامەی توندوتیژیی ناو تەلەڤزیۆنی دەكەن و پێشیان پێ ناگیری، ڕەنگە هەوڵ بدەن لاسایی ئەو ڕەفتارانە بكەنەوە كە دیتوویانە.

كاریگەریی توندوتیژیی لە تەلەڤزیۆنەكان ڕەنگە خێرا لە ڕەفتاری منداڵاندا دەربكەوێ یان چەند ساڵ دواتر سەر هەڵبدات. دایك و باوكان دەتوانن بە گرتنەبەری هێندێك ڕێوشوێن، منداڵانی خۆیان لە توندوتیژی بپارێزن. لەوانەی پێویستە، كاتی چاولێكردنی بەرنامەی تەلەڤزیۆنیی منداڵان سنووردار بكرێتەوە.

بە منداڵان تێ بگەیەندرێ كە ئەو كەسەی لە فیلمەكاندا بریندار یا دەمرێ، ئەوە ڕاست نییە و ئەو جۆرە توندوتیژییانە لە دنیای ڕاستەقینەدا زۆر ئازارهێنەرە. هەروەها كاتێك بەرنامەیەكی توندوتیژ بڵاو دەبێتەوە، دەبێ كاناڵەكە بگۆڕدرێ، یان دەتوانن بە گرتنەبەری ئەم شێوازانە تا ڕاددەیەك پێش بە كاریگەریی بەرنامەی توندوتیژیی تەلەڤزیۆن بگرن.

لێرەدا پرسێارێك دێتە پێش ئاخۆ تا چەند دایك و باوكان لە كوردستاندا بایەخ بەم پرسە گرنگە دەدەن؟ پێم وایە لەو بارەیەوە كەمتر بینەرانی تەلەڤزیۆن لە زیانەكان و كاریگەریی ئەم جۆرە بەرنامانە لەسەر منداڵان و مێرمنداڵان وشیار كراونەتەوە و كەمتر لەو بوارەدا كار كراوە.

پێویستە بۆ پێشگیریی لە ڕەفتاری توندوتیژ و هەوڵدان بۆ پێكهێنانی كۆمەڵگەیەكی سالم، هەوڵ بدەین وەك وڵاتانی پێشكەوتووی جیهان كە كاتی دیاریكراو و بەرنامەی تایبەتییان بۆ منداڵان بە مەبەستی چاولێكردنی بەرنامە تەلەڤزیۆنییەكان هەیە، ئێمەش هەمان ڕێچكە بگرینەبەر و منداڵانمان لە فێربوونی ڕەفتاری توندتیژ بە هۆی بەرنامە تەلەڤزیۆنییەكانەوە بپارێزێن.

لە ڕاستیدا ئەم دیاردەیە واتە دەستنیشانكردنی كاتی چاولێكردنی بەرنامەكانی تەلەڤزیۆن بۆ منداڵان و پێشگیری لە دیتنی بەرنامەی توندوتیژ، لە كۆمەڵگەی ئێمەدا هێشتا نەبووەتە كولتوورێك.

یەكشەممە 27/6/2010 ژمارە  811ی هەولێر

 

بۆچی “ژن” وەك هێمای ئاشتیی ناو دەبرێت؟

  شنۆ میهرپەروەر

ژن و هێمای ئاشتی

ڕوون و ئاشكرایە كاتێك باسی ژن دەكرێت، یەكە یەكەی ژنان مەبەست نییە، هەر ژنێك بە پێی زانیاری و تێگەییشتووی و بە پێی هەڵكەوتی كۆمەڵایەتی و چینایەتی و هەروەها بە پێی دەستەڵاتێك كە هەیەتی، مەودای خوی لەگەڵ توندوتیژی و بە هەمان ڕاددەیش لەگەڵ ئاشتیدا دیاری دەكات.

بەڵام بە گشتیی ژنان بە درێژایی مێژوو جگە لە چەند قۆناغی تایبەتی نەبێ، بەردەوام پێگەی لە پیاوان خوارتر بووە، دیارە سەرەتا هێزی جەستەیی ڕۆڵ و نەقشی چارەنووسسازی لە پێگەی ژن چ لە ماڵەوە و چ لە دەرەوەدا گێڕاوە، ئێستایش هێزی جەستەیی هۆكارێكی كاریگەرە لە ژێردەستەبوونی ژنان.

كۆمەڵگە لە ڕەوتی گەشەی خۆیدا، زۆر هۆكاری دیكەی لەگەڵ ئەم دیاردەیەدا، واتە هێزی جەستەیی ئاوێتە كردووە و بووەتە هۆی بەردەوامبوون و ڕۆڵگێڕانی ژن وەك بوونەوەرێكی لاواز لە كۆمەڵگەدا.

كچێك كە ڕاشكاوانە لە مافی خۆی بەرگری بكات، پێی دەگوترێت سەرەڕۆ و لە بەرانبەردا ئەگەر بێدەنگ و گوێڕایەڵ بێت، وەك كچێكی ماقووڵ و سەلار باسی لێوە دەكرێت.

ژنان بۆ مانەوەی خۆیان، ناچار بوون گۆێڕایەڵ بن و لە هەر كوێیەك داوای مافی خۆی كردووە، هەم لە كۆمەڵگە و هەمیش لە ماڵەوە پەراوێز خراوە.

ژن لە هەر دوو حاڵەتدا واتە سەرەڕۆ یا گۆێڕایەڵ، لە كۆمەڵگە و لە ماڵەوە جگە لە هەڵاواردن و توندوتیژی، شتێكی دیكەی بە نەسیب نابێت، كەوابوو ژن دژی توندوتیژییە و تەنیا لە ڕێگەی ئاشتییانەوە دەرفەتی گەشەی ناسنامە و بەشداریی لە ژیانی كۆمەڵایەتی بۆ دەڕەخسێ. هەرچی تێگەیشتنی نێوان ڕەگەزەكان لە كۆمەڵگەدا بە شێوەیەكی بەرین و بەربڵاو بێ، زووتر بە كۆمەڵگەیەكی دوور لە توندوتیژ دەگەین.

توندوتیژی لەدایكبووی هەڵاواردنە، لە كۆمەڵگەدا سەرهەڵدەدا و لە ماڵەوە پەروەردە دەبێت و ئەم سووڕە هەروا بەردەوامە. توندوتیژی، توندوتیژی لێ دەكەوێتەوە، هەڵسوكەوتی توندوتیژانە، مرۆڤی توندوتیژ پەروەردە دەكات.

ژنان بە درێژایی مێژوو یان كەتوونەتە بەر تەندوتیژی و یان سووكایەتی و گاڵتەیان پێ كراوە، هەڵاواردنێك كە بەردەوام بەسەر ژناندا سەپێندراوە، وای لە ژن كردووە دژایەتی لەگەڵ توندوتیژی لەودا بەهێز و جێگیر بێت، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین كە ژن بە گشتی لە هیچ كردەوەیەكی توندتیژ سوودمەند نابێت، هەر بۆیە بووەتە هێمای ئاشتی.

تەنیا بە پەرەپێدانی زانیاری لەسەر تەواوەتی ڕواڵەتی هەڵسوكەوتی توندوتیژانە و هەروەها بەربەرەكانێ لەگەڵ توندوتیژی لە كۆمەڵگە و لە ماڵەوە، چ لە چوارچێوەی پەسندی یاسای پێشگیرانە و چ بە شكانی تابۆكان و فەرهەنگی پیاوسالاری دەتوانین هەنگاو بە هەنگاو بۆ نەهێشتی توندوتیژی تێ بكۆشین.

یەكشەممە 20/6/2010 ژمارە 806 رۆژنامەی هەولێر
 

ئافەرین بۆ هەستی (ئارۆ)ـی ژیكەڵانە

     
  شنۆ میهرپەروەر
(ئارۆ)، ئاكامی تاقیكاریی كۆتایی ساڵی وەرگرتەوە و بەرەو ماڵ بەڕێ كەوت، دایكی كارتەكەی لێ وەرگرت و سەیری دەرەجەكانی كرد و بە ڕوویەكی گەش لە ئامیزی گرت و پێروزبایی پێ گوت و هیوای سەركەوتنی هەرچی زیاتری بۆ خواست، بەڵام دایكی هەستی كرد لەگەڵ ئەوەی (ئارۆ) پلەی یەكەمی بە دەست هێناوە، خۆشحاڵ نییە و شتێك لە دەروونیدا ئازاری دەدات.

دایكی لێ پرسی (ئارۆ) گیان!
بۆ وا دوژداماوی؟ ئێستا دەبێ گەلێك خۆشحاڵ بی كە بەرهەمی ماندووبوونی ساڵێكت بە سەركەوتووییەوە وەرگرتووە؟

بڕیارە ئەم هاوینە لە چەند خولێكدا بەشداریت پێ بكەم، خولی كۆمپیوتەر، زمانی ئنیگلیزی و.. (ئارۆ) هەروا بێدەنگ بوو، بەرەبەرە هاتە قسە و گوتی: دایە (هیوا)ـی هاوڕێم كە پارساڵ هاوپۆلم بوو، دەناسی؟ ئەو یەكێك لە زیرەكترین قوتابییەكانی قوتابخانەكەمان بوو، پێكەوە زۆر هاوڕێ بووین.

ماڵەوەیان بڕیاریان دا بگەڕێنەوە گوندكەیان و سەرلەنوێ ئاوەدانی بكەنەوە، ئەو دەیگوت كاتی خۆی گوندەكەیان بە هۆی هێرشی بەعسییەكانەوە كاول كرابوو، ئێستا ئەوان ئەوە ماوەی زیاتر لە مانگێكە لە ژێر ڕەهێڵەی تۆپ و كاتیوشا دان و ئێستا دەزانم كە (هیوا) و هاوڕێكانی لە چ دۆخێكدان. ئەوان نەیانتوایوە تاقیكردنەوەكان ئەنجام بدەن و گیانیان لە مەترسیدایە، كەوابوو دایە گیان! چۆن دەتوانم خۆشحاڵ بم؟

چۆن دەتوانم دڵخۆش بم؟ من لێرەدا لە سایەی ئەم ئارامییەی كە هەیە، دەتوانم لە چەندین خۆلدا بۆ پێگەیاندنی خۆم سوود وەربگرم و لە دەیان شاری یاریی ئەم شارەدا، لە یارییەكانی چێژ وەربگرم، بەڵام چەندسەد كیلۆمەتر ئەولاتر، منداڵانی كورد بە دەنگی تۆپ و كاتیۆشا لە خەو ڕادەپەڕن و بە ناچار لەم وەرزە گەرمەدا دەبێ لە ژێر خێوەتدا بمێننەوە!

هەر وەك چۆن من لە بۆمب و تەقینەوە بێزارم، دڵنیام منداڵانی ئەو دەڤەرەیش بێزارن. دایە گیان! دەمەوێ لە پارەی ناو دەخیلەكەم دیارییەك بۆ (هیوا) بكڕم، ئەو زۆر حەزی لە وێنەكێشانە، بە تایبەتی كێشانەوە ئاڵای كوردستان و سرووشت."

دایكی بەم هەڵوێستەی (ئارۆ)، گەشایەوە و پێی گوت: "كوڕم هەتا كوردستان ڕۆڵەی وەك ئێوەی هەبێ، ئاڵاكەی هەروا بە شەكاوەیی دەمێنێتەوە."
 یەكشەممە 13/6/2010 ژمارە 801

“عەیبە تۆ قسە مەكە”

 
    شنۆ میهرپەروەر

ئەمە ڕەستەیەكە بە گوێی منداڵانی كورد بە تایبەتی كچان زۆر ئاشنایە، چونكە بە بەردەوامی گوێیان لێ دەبێ و وایان لێ دەكات كە بە هیچ شێوەیەك بڕوایان بە خۆیان نەبێت و نەتوانن بۆچوونەكانی خۆیان لە سەر پرسە جۆراوجۆرەكان بۆ كسانی دەورووبەر دەرببڕن و بەرەبەرە هەست بە تەنیایی و دوورپەرێزی لە كۆمەڵگە دەكەن. ئەم كولتوورە دیارە لە هەموو كۆمەڵگەكاندا ڕەنگی داوەتەوە و دەبینرێ، بەڵام لە كۆمەڵگەی كوردستاندا زۆر بە زەقی هەست پێ دەكرێ و زۆر ڕووداویش كە لە كۆمەڵگەدا ڕوو دەدات، بەشێكی بەرچاوەی بۆ ئەو پرسە واتە “شەرم” دەگەڕێتەوە.

هەر چەندە لەم سەردەمەدا بە بەراورد لەگەڵ ڕابردوو و بە هۆی پەرەسەندنی تەكنەلۆژیا و بە واتایەكی دیكە بچووكبوونەوەی جیهان، شەرم تا ڕادەیەك كەمڕەنگتر بووەتەوە، بەڵام دیسان لە كۆمەڵگەی خۆماندا دەبینرێت.

شەرم جۆرێك ترس یان دڵەڕواكێیە كە بە هۆیەوە ژن یان پیاو لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ كەسانی نەناسراو و پێوەندیی كۆمەڵایەتی، خۆیان دوورەپەرێز دەگرن.

بنەماڵە یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی پێكهاتنی شەرمە. جۆری پێوەندیی بنەماڵەكان و پەروەردەی كۆڕان و كچان بە تایبەتی پێش چوونە قوتابخانە، ڕوڵێكی سەرەكی هەیە لە دروستبوونی كەسایەتیی ئەوان و چاولێكەریی لە هەڵسوكەوتی گەورەكان، شێوەی پێوەندیی كۆمەڵایەتی لەگەڵ كۆڕان و كچان لە لایەن گەورەساڵانەوە، زۆرترین كاریگەریی لە گەشەی كۆمەڵایەتیی منداڵاندا هەیە.

چاوەڕوانیی بێجێی دایك و باوك لە منداڵان بە تایبەتی لە كچان و ناچاركردنیان بە هەندێك رەفتاری ساختەیی وەك چۆنیەتیی هەڵسوكەوت لەگەڵ میوان، چوونەدەرەوە، نانخواردن و پۆشینی جلوبەرگ، قسە كردن و هتد...،
سووكایەتیپێكردن و لێدان یان بە پێچەوانەوە پشتیوانیی لە ڕادەبەدەر و نەگونجاو لە منداڵان، بوارێكی لەبار بۆ گەشەی كەموكۆڕییە كۆمەڵایەتییەكان و سەرهەڵدانی شەرم دەڕەخسێنێت.

ژنێك یان كچێك كە توانایی پێوەندیگرتن لەگەڵ كەسانی دیكەیدا نییە، هەست دەكات كە لە دۆست و خزمانی دابڕاوە، ئەو كەسانە ناتوانن هەست و ئاواتەكانیان لەگەڵ نزیكانی خۆیان بهێننە بەرباس و وەڵامی خۆیان وەربگرنەوە و هەست بە تەنیایی وەك”شەرم”، یەكێك لە هۆكارە كۆمەڵایەتییەكانە.

كەسێك كە بەردەوام هەست بە تەنیایی بكات، بەرەبەر لە خەڵكانی دەورووبەر دادەبڕێ و تایبەتمەندیی كەسێكی شەرمێون بەخۆوە دەگرێ.

یەكێك لە كاریگەرترین و سەرەكیترین ڕێگەچارە و زاڵبوون بەسەر شەرمدا، بەهێزكردنی هەستی بڕوابەخۆبوونە، گەر مرۆڤ زیاتر بڕوای بە خۆی هەبێ و بتوانێ مەبەستی خۆی بە باشی باس بكات، كەمتر هەست بە شەرم دەكات و كاتێك بۆی دەركەوت قسەكانی سەرنجی خەڵكانی دەرووبەر بۆ لای خۆی ڕادەكێشێ، زیاتر جورئەت پەیدا دەكات و لە شەرم دوور دەكەوێتەوە.

یەكشەممە  6/6/2010 ژمارە 796 رۆژنامەی هەولێر